Βότανα και viral “θεραπείες”: Τι δείχνουν πραγματικά οι μελέτες και τι είναι επικίνδυνη υπερβολή
Στα social media κυκλοφορούν καθημερινά εντυπωσιακές αναρτήσεις για βότανα, καρπούς, ρίζες, εκχυλίσματα και «φυσικές θεραπείες» που υπόσχονται σχεδόν τα πάντα: από αποτοξίνωση και αντιφλεγμονώδη δράση μέχρι πρόληψη σοβαρών ασθενειών ή ακόμη και καταπολέμηση του καρκίνου.
Κάποιες φορές πίσω από αυτές τις αναρτήσεις υπάρχει ένας μικρός πυρήνας αλήθειας. Πράγματι, πολλά φυτά περιέχουν βιοδραστικές ουσίες. Πράγματι, αρκετές ουσίες που σήμερα χρησιμοποιούνται στην ιατρική έχουν φυσική προέλευση. Όμως αυτό απέχει πολύ από το να πούμε ότι ένα βότανο, ένα συμπλήρωμα ή ένας χυμός μπορεί να αντικαταστήσει μια ιατρική θεραπεία.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα: άλλο πράγμα “έδειξε δράση στο εργαστήριο” και άλλο πράγμα “θεραπεύει ανθρώπους”.
Οι μεγάλες υγειονομικές αρχές, όπως το National Cancer Institute και το NCCIH των ΗΠΑ, τονίζουν ότι τα φυτικά συμπληρώματα μπορεί να έχουν παρενέργειες και να αλληλεπιδρούν με φάρμακα, ακόμη και με θεραπείες για τον καρκίνο.
Το μεγάλο λάθος: “Είναι φυσικό, άρα είναι ασφαλές”
Η φράση αυτή είναι από τις πιο επικίνδυνες μισές αλήθειες που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο.
Φυσικό είναι και το δηλητήριο ορισμένων φυτών. Φυσική είναι και η καφεΐνη. Φυσικές είναι και ουσίες που σε λάθος δόση ή σε λάθος άνθρωπο μπορεί να προκαλέσουν βλάβη.
Το National Cancer Institute αναφέρει ξεκάθαρα ότι οι συμπληρωματικές και εναλλακτικές προσεγγίσεις περιλαμβάνουν βότανα, βιταμίνες και συμπληρώματα, αλλά το «φυσικό» δεν σημαίνει απαραίτητα ασφαλές. Ειδικά σε ασθενείς που παίρνουν φάρμακα, ο συνδυασμός βοτάνων και θεραπειών μπορεί να επηρεάσει τη δράση ή την τοξικότητα των φαρμάκων.
Με απλά λόγια:
ένα βότανο μπορεί να είναι ήπιο για κάποιον υγιή άνθρωπο, αλλά προβληματικό για κάποιον που κάνει χημειοθεραπεία, ανοσοθεραπεία, αντιπηκτική αγωγή ή παίρνει φάρμακα για καρδιά, πίεση, διαβήτη ή θυρεοειδή.
Τι σημαίνει όταν μια μελέτη λέει ότι ένα φυτό έχει “αντικαρκινική δράση”
Πολλές viral αναρτήσεις ξεκινούν από μια πραγματική φράση μελέτης και την παραμορφώνουν.
Για παράδειγμα, μπορεί μια ουσία να έδειξε ότι σκοτώνει καρκινικά κύτταρα σε δοκιμαστικό σωλήνα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θεραπεύει τον καρκίνο στον άνθρωπο. Το ανθρώπινο σώμα είναι πολύ πιο σύνθετο από ένα εργαστηριακό πιάτο.
Για να θεωρηθεί μια ουσία πραγματική θεραπευτική επιλογή χρειάζονται πολλά στάδια:
| Στάδιο | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Εργαστήριο | Δοκιμές σε κύτταρα |
| Ζώα | Πρώτη ένδειξη βιολογικής δράσης σε οργανισμό |
| Μικρές μελέτες σε ανθρώπους | Έλεγχος ασφάλειας και δόσης |
| Μεγάλες κλινικές δοκιμές | Απόδειξη αποτελεσματικότητας |
| Έγκριση | Αξιολόγηση από αρμόδιες αρχές |
Το πρόβλημα είναι ότι στα social συχνά παίρνουν το πρώτο στάδιο και το παρουσιάζουν σαν να είναι το τελευταίο.
Παράδειγμα 1: Soursop / Graviola
Το soursop, γνωστό και ως graviola, έχει γίνει viral με ισχυρισμούς ότι είναι «χιλιάδες φορές πιο δυνατό από τη χημειοθεραπεία». Αυτός ο ισχυρισμός δεν υποστηρίζεται από αξιόπιστα κλινικά δεδομένα.
Υπάρχουν εργαστηριακές μελέτες που δείχνουν ότι συστατικά του φυτού μπορεί να έχουν βιολογική δράση σε καρκινικά κύτταρα. Όμως η Cancer Research UK ξεκαθαρίζει ότι οι ισχυρισμοί πως η graviola θεραπεύει τον καρκίνο δεν υποστηρίζονται από έρευνα σε ανθρώπους και ότι τα μέχρι τώρα στοιχεία είναι κυρίως εργαστηριακά.
Άρα τι ισχύει;
Ναι, υπάρχει επιστημονικό ενδιαφέρον για ουσίες του φυτού.
Όχι, δεν υπάρχει απόδειξη ότι θεραπεύει τον καρκίνο στον άνθρωπο.
Όχι, δεν πρέπει να αντικαθιστά ογκολογική θεραπεία.
Παράδειγμα 2: Κουρκουμάς και κουρκουμίνη
Ο κουρκουμάς είναι από τα πιο δημοφιλή φυσικά προϊόντα. Η βασική του ουσία, η κουρκουμίνη, έχει μελετηθεί για αντιφλεγμονώδεις και πιθανές αντικαρκινικές ιδιότητες.
Το National Cancer Institute έχει ειδική επιστημονική σύνοψη για την κουρκουμίνη και τον καρκίνο, όπου αναφέρει ότι έχουν γίνει μελέτες για την ασφάλεια, τη βιοδιαθεσιμότητα και την πιθανή χρήση της σε ασθενείς ή άτομα υψηλού κινδύνου. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι η κουρκουμίνη έχει εγκριθεί ως θεραπεία για τον καρκίνο.
Υπάρχει και ένα ακόμη σημαντικό θέμα: η κουρκουμίνη απορροφάται δύσκολα από τον οργανισμό και μπορεί να αλληλεπιδράσει με φάρμακα. Το Memorial Sloan Kettering Cancer Center σημειώνει ότι μπορεί να επηρεάζει ένζυμα που συμμετέχουν στον μεταβολισμό φαρμάκων και να αλληλεπιδρά με ορισμένα χημειοθεραπευτικά.
Άρα τι ισχύει;
Ως μπαχαρικό στη διατροφή μπορεί να έχει θέση.
Ως συμπλήρωμα σε υψηλές δόσεις χρειάζεται προσοχή.
Ως «θεραπεία καρκίνου» δεν έχει αποδειχθεί.
Παράδειγμα 3: Πράσινο τσάι και εκχυλίσματα
Το πράσινο τσάι συχνά παρουσιάζεται ως «αντικαρκινικό ρόφημα». Η αλήθεια είναι πιο σύνθετη.
Το πράσινο τσάι περιέχει πολυφαινόλες και κατεχίνες, ουσίες με αντιοξειδωτική δράση που έχουν μελετηθεί για πιθανή σχέση με την πρόληψη ορισμένων νοσημάτων. Όμως το NCI αναφέρει ότι οι μελέτες δεν έχουν καταλήξει πως το πράσινο τσάι είναι ασφαλές ή αποτελεσματικό όταν χρησιμοποιείται μαζί με αντικαρκινικά φάρμακα. Επίσης, σε μεγάλες ποσότητες ή σε μορφή συμπυκνωμένων εκχυλισμάτων, έχουν αναφερθεί κίνδυνοι, όπως ηπατική βλάβη σε σπάνιες περιπτώσεις.
Άρα τι ισχύει;
Ένα φλιτζάνι πράσινο τσάι δεν είναι το ίδιο με ένα ισχυρό εκχύλισμα σε κάψουλα.
Το ρόφημα μπορεί να ενταχθεί σε ισορροπημένη διατροφή.
Τα συμπυκνωμένα εκχυλίσματα θέλουν προσοχή, ειδικά αν κάποιος παίρνει φάρμακα.
Παράδειγμα 4: Βαλσαμόχορτο — το “αθώο” βότανο που αλληλεπιδρά με πολλά φάρμακα
Το βαλσαμόχορτο ή St. John’s wort χρησιμοποιείται συχνά για τη διάθεση. Όμως είναι από τα πιο γνωστά παραδείγματα βοτάνου που μπορεί να επηρεάσει σοβαρά τη δράση φαρμάκων.
Το NCCIH προειδοποιεί ότι το βαλσαμόχορτο μπορεί να αποδυναμώσει τη δράση σημαντικών φαρμάκων ή να προκαλέσει επικίνδυνες παρενέργειες. Γι’ αυτό οι ασθενείς πρέπει να ενημερώνουν τον γιατρό τους αν το χρησιμοποιούν.
Άρα τι ισχύει;
Δεν είναι ένα απλό «τσάι για χαλάρωση».
Μπορεί να επηρεάσει φάρμακα.
Δεν πρέπει να λαμβάνεται χωρίς ενημέρωση γιατρού, ειδικά μαζί με αντικαταθλιπτικά, αντιπηκτικά, αντισυλληπτικά ή θεραπείες για σοβαρές παθήσεις.
Το επικίνδυνο κόλπο των social: παίρνουν μια μελέτη και της αλλάζουν νόημα
Πολλές αναρτήσεις χρησιμοποιούν επιστημονικές λέξεις για να φαίνονται αξιόπιστες:
“Σκοτώνει καρκινικά κύτταρα”
“Ενεργοποιεί την απόπτωση”
“Μπλοκάρει τη φλεγμονή”
“Έχει αντιοξειδωτική δράση”
“Είναι 10.000 φορές ισχυρότερο από φάρμακο”
Το πρόβλημα δεν είναι πάντα ότι όλα είναι ψέματα. Το πρόβλημα είναι ότι λείπει το πλαίσιο.
Μια ουσία μπορεί να επηρεάζει έναν μηχανισμό στο εργαστήριο, αλλά να μην απορροφάται αρκετά στο σώμα. Μπορεί να χρειάζεται δόση που είναι αδύνατη ή επικίνδυνη για τον άνθρωπο. Μπορεί να λειτουργεί σε κύτταρα αλλά όχι σε πραγματικούς ασθενείς. Μπορεί να έχει δράση, αλλά και σοβαρές αλληλεπιδράσεις.
Η FDA έχει προειδοποιήσει πολλές φορές για προϊόντα που διαφημίζονται παράνομα ως θεραπείες για τον καρκίνο, ιδιαίτερα μέσα από ιστοσελίδες και κοινωνικά δίκτυα. Τονίζει ότι τέτοια προϊόντα δεν έχουν αξιολογηθεί για ασφάλεια και αποτελεσματικότητα και μπορεί να είναι επικίνδυνα.
Πώς να ξεχωρίζουμε ένα σοβαρό στοιχείο από μια επικίνδυνη υπερβολή
Πριν πιστέψουμε μια viral ανάρτηση για βότανο ή συμπλήρωμα, αξίζει να κάνουμε 5 ερωτήσεις:
1. Η μελέτη έγινε σε ανθρώπους ή μόνο σε κύτταρα/ζώα;
Αν έγινε μόνο στο εργαστήριο, είναι ενδιαφέρουσα αλλά δεν αποδεικνύει θεραπεία.
2. Υπάρχει μεγάλη κλινική δοκιμή;
Οι μικρές μελέτες δεν αρκούν για μεγάλα συμπεράσματα.
3. Το προϊόν έχει εγκριθεί για τη συγκεκριμένη χρήση;
Άλλο συμπλήρωμα διατροφής και άλλο εγκεκριμένο φάρμακο.
4. Υπάρχει κίνδυνος αλληλεπίδρασης με φάρμακα;
Ειδικά σε καρκίνο, καρδιολογικά νοσήματα, διαβήτη, πίεση, ψυχιατρική αγωγή ή αντιπηκτικά.
5. Η ανάρτηση ζητά να σταματήσει κάποιος τη θεραπεία του;
Αυτό είναι κόκκινη σημαία.
Τι λέει η Ευρώπη για τους ισχυρισμούς υγείας
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι ισχυρισμοί υγείας στα τρόφιμα και στα συμπληρώματα πρέπει να βασίζονται σε επιστημονικά στοιχεία και να είναι κατανοητοί από τους καταναλωτές. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι η EFSA αξιολογεί τα επιστημονικά δεδομένα που υποστηρίζουν τέτοιους ισχυρισμούς.
Αυτό σημαίνει ότι μια εταιρεία ή μια σελίδα δεν μπορεί απλώς να λέει ότι ένα προϊόν «θεραπεύει», «προλαμβάνει» ή «καταπολεμά» ασθένειες χωρίς ισχυρή τεκμηρίωση και έγκριση.
Η σωστή θέση των βοτάνων στη ζωή μας
Τα βότανα δεν είναι εχθρός. Πολλά έχουν θέση στην καθημερινότητα: ως ροφήματα, ως μπαχαρικά, ως μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής, ως παραδοσιακές πρακτικές ευεξίας.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν παρουσιάζονται σαν υποκατάστατο της ιατρικής.
Ένα τσάι μπορεί να βοηθήσει στη χαλάρωση.
Ένα μπαχαρικό μπορεί να εμπλουτίσει τη διατροφή.
Μια φυτική ουσία μπορεί να έχει ενδιαφέρον για έρευνα.
Αλλά όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι θεραπεύουν σοβαρές ασθένειες.
Η επιστήμη δεν απορρίπτει τα φυτά. Αντίθετα, τα μελετά. Όμως τα μελετά με κανόνες, δόσεις, ελέγχους, παρενέργειες και πραγματικά δεδομένα.
Συμπέρασμα
Τα βότανα και τα φυσικά προϊόντα μπορούν να έχουν ενδιαφέρον. Μπορούν να περιέχουν ουσίες με βιολογική δράση. Μπορούν να αποτελούν μέρος μιας υγιεινής ζωής.
Αλλά δεν πρέπει να μετατρέπονται σε ψεύτικες υποσχέσεις.
Όταν ένα post λέει ότι ένα βότανο «θεραπεύει τον καρκίνο», «αντικαθιστά τη χημειοθεραπεία» ή «οι γιατροί το κρύβουν», τότε δεν μιλάμε για ενημέρωση. Μιλάμε για επικίνδυνη παραπλάνηση.
Η πραγματική ελπίδα δεν βρίσκεται στους υπερβολικούς τίτλους. Βρίσκεται στη σοβαρή έρευνα, στην πρόληψη, στη σωστή διατροφή, στην έγκαιρη διάγνωση και στη συνεργασία με τον γιατρό.
Γιατί το φυσικό μπορεί να είναι χρήσιμο.
Αλλά μόνο η σωστή γνώση το κάνει ασφαλές.
Disclaimer: Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί ιατρική συμβουλή. Κανένα βότανο, συμπλήρωμα ή φυσικό προϊόν δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως υποκατάστατο διάγνωσης ή θεραπείας. Όσοι λαμβάνουν φάρμακα ή έχουν σοβαρό νόσημα πρέπει να συμβουλεύονται τον γιατρό τους πριν χρησιμοποιήσουν συμπληρώματα ή ισχυρά φυτικά εκχυλίσματα.
Πηγές
National Cancer Institute – Συμπληρωματικές και εναλλακτικές προσεγγίσεις στον καρκίνο.
NCCIH – Καρκίνος και συμπληρωματικές προσεγγίσεις υγείας.
FDA – Προειδοποιήσεις για παράνομα προϊόντα που ισχυρίζονται ότι θεραπεύουν καρκίνο.
Cancer Research UK – Graviola / Soursop και καρκίνος.
NCI PDQ – Curcumin and Cancer.
European Commission / EFSA – Health Claims.
Social Plugin