Σε μια παρέα, ένας άνθρωπος μπορεί να γεμίσει τσιμπήματα μέσα σε λίγα λεπτά, ενώ οι υπόλοιποι να μείνουν σχεδόν ανέγγιχτοι. Δεν πρόκειται μόνο για ατυχία: η αναπνοή, η θερμοκρασία, η μυρωδιά του δέρματος και πιθανότατα τα γονίδια δημιουργούν ένα μοναδικό «σήμα» που τα κουνούπια μπορούν να ανιχνεύσουν.
Τα κουνούπια δεν τσιμπούν όλους τους ανθρώπους με την ίδια συχνότητα. Υπάρχουν άτομα που φαίνεται να συγκεντρώνουν σχεδόν όλα τα τσιμπήματα μιας παρέας, ενώ άλλοι απολαμβάνουν το καλοκαιρινό βράδυ χωρίς ιδιαίτερες ενοχλήσεις.
Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι αυτή η διαφορά οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων: στο διοξείδιο του άνθρακα που εκπνέουμε, στη θερμότητα και την υγρασία του σώματος, αλλά κυρίως στις εκατοντάδες χημικές ουσίες που αναδίδει το δέρμα μας.
Μόνο τα θηλυκά κουνούπια αναζητούν αίμα
Στα είδη κουνουπιών που τσιμπούν τον άνθρωπο, τα θηλυκά χρειάζονται ένα γεύμα αίματος για να λάβουν τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά για την ανάπτυξη των αυγών τους. Τα αρσενικά τρέφονται κυρίως με νέκταρ και άλλους φυτικούς χυμούς.
Για να βρουν τον επόμενο στόχο τους, τα θηλυκά κουνούπια χρησιμοποιούν ένα ιδιαίτερα εξελιγμένο σύστημα αισθήσεων. Συνδυάζουν:
- το διοξείδιο του άνθρακα της αναπνοής,
- τη μυρωδιά του σώματος,
- τη θερμότητα και την υγρασία του δέρματος,
- την κίνηση και τις οπτικές αντιθέσεις.
Το διοξείδιο του άνθρακα λειτουργεί ως ένα από τα πρώτα προειδοποιητικά σήματα ότι κοντά βρίσκεται ένας πιθανός ξενιστής. Όταν το κουνούπι πλησιάσει περισσότερο, η μυρωδιά και η θερμοκρασία του δέρματος το βοηθούν να εντοπίσει το ακριβές σημείο όπου θα προσγειωθεί.
Η αναπνοή μπορεί να σας κάνει πιο εύκολο στόχο
Όσο περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα εκπνέει ένας άνθρωπος, τόσο πιο έντονο γίνεται το «μονοπάτι» που μπορεί να ακολουθήσει το κουνούπι.
Αυτό εξηγεί γιατί οι ενήλικες και οι άνθρωποι με μεγαλύτερο σωματικό μέγεθος μπορεί να γίνονται ευκολότερα αντιληπτοί από ό,τι τα μικρά παιδιά. Δεν σημαίνει ότι όλοι οι ψηλότεροι ή βαρύτεροι άνθρωποι θα τσιμπηθούν περισσότερο, αλλά η μεγαλύτερη παραγωγή διοξειδίου του άνθρακα μπορεί να αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα.
Η άσκηση επίσης αυξάνει προσωρινά την ελκυστικότητα ενός ανθρώπου. Η αναπνοή γίνεται ταχύτερη, το σώμα θερμαίνεται και η εφίδρωση ενισχύεται. Έτσι, παράγονται ταυτόχρονα περισσότερα από τα σήματα που αναζητούν τα κουνούπια.
Γιατί οι έγκυες μπορεί να δέχονται περισσότερα τσιμπήματα
Μελέτες έχουν δείξει ότι οι έγκυες γυναίκες μπορεί να προσελκύουν περισσότερα κουνούπια. Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι κατά την εγκυμοσύνη αυξάνονται ο μεταβολικός ρυθμός, η παραγωγή θερμότητας και η ποσότητα διοξειδίου του άνθρακα που αποβάλλεται με την αναπνοή.
Σε παλαιότερη έρευνα διαπιστώθηκε επίσης ότι η κοιλιακή επιφάνεια των εγκύων ήταν ελαφρώς θερμότερη, γεγονός που θα μπορούσε να διευκολύνει τον τελικό εντοπισμό τους από τα κουνούπια.
Η μυρωδιά του δέρματος καθορίζει ποιος γίνεται στόχος
Όταν πλησιάσουν αρκετά, τα κουνούπια βασίζονται κυρίως στη μυρωδιά. Κάθε άνθρωπος αναδίδει ένα διαφορετικό μείγμα πτητικών χημικών ενώσεων, σχηματίζοντας ένα μοναδικό «χημικό αποτύπωμα».
Η οσμή αυτή δεν προέρχεται μόνο από τον ιδρώτα. Τα βακτήρια που ζουν φυσιολογικά πάνω στο δέρμα διασπούν ουσίες του ιδρώτα και του σμήγματος, παράγοντας πολλές διαφορετικές πτητικές ενώσεις. Ο φρέσκος ιδρώτας είναι σχεδόν άοσμος· η χαρακτηριστική σωματική μυρωδιά δημιουργείται σε μεγάλο βαθμό μετά την αλληλεπίδρασή του με τους μικροοργανισμούς του δέρματος.
Τα καρβοξυλικά οξέα που τραβούν τα κουνούπια
Μία από τις σημαντικότερες σχετικές μελέτες πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Πανεπιστημίου Ροκφέλερ και δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell.
Οι ερευνητές συνέλεξαν τη μυρωδιά του δέρματος από εθελοντές και εξέτασαν πόσο έντονα προσέλκυε κουνούπια του είδους Aedes aegypti. Διαπίστωσαν ότι ορισμένοι άνθρωποι παρέμεναν σταθερά πολύ πιο ελκυστικοί από άλλους, ακόμη και όταν οι δοκιμές επαναλαμβάνονταν σε διάστημα ετών.
Το πιο ελκυστικό δείγμα προσέλκυε τα κουνούπια σε βαθμό περίπου εκατό φορές μεγαλύτερο από ένα από τα λιγότερο ελκυστικά δείγματα.
Η βασική διαφορά εντοπίστηκε στα καρβοξυλικά οξέα, φυσικές ουσίες που υπήρχαν σε υψηλότερες συγκεντρώσεις στις εκκρίσεις του δέρματος των ανθρώπων που λειτουργούσαν ως ισχυροί «μαγνήτες».
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μόνο μία μυρωδιά που ελκύει όλα τα κουνούπια. Διαφορετικά είδη μπορεί να ανταποκρίνονται σε διαφορετικά μείγματα χημικών ουσιών, ενώ η συνολική ελκυστικότητα φαίνεται να προκύπτει από πολλούς παράγοντες μαζί.
Ο ρόλος των βακτηρίων του δέρματος
Η σύνθεση του μικροβιώματος του δέρματος φαίνεται επίσης να έχει σημασία.
Ολλανδοί ερευνητές που μελέτησαν κουνούπια του γένους Anopheles, τα οποία μπορούν να μεταδώσουν την ελονοσία, διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι που προσέλκυαν περισσότερα κουνούπια παρουσίαζαν διαφορετική μικροβιακή κοινότητα στο δέρμα τους.
Στη συγκεκριμένη μελέτη, η μεγαλύτερη ελκυστικότητα συνδέθηκε με περισσότερα βακτήρια αλλά μικρότερη ποικιλία βακτηριακών ειδών. Τα ευρήματα δείχνουν ότι δεν έχει σημασία μόνο η ποσότητα του ιδρώτα, αλλά και το ποιοι μικροοργανισμοί υπάρχουν πάνω στο δέρμα και ποιες μυρωδιές παράγουν.
Μπορεί να φταίνε και τα γονίδια
Υπάρχουν ενδείξεις ότι η πιθανότητα να προσελκύει κάποιος κουνούπια μπορεί να επηρεάζεται και από την κληρονομικότητα.
Σε μελέτη με μονοζυγωτικούς και διζυγωτικούς διδύμους, οι επιστήμονες εξέτασαν την αντίδραση των κουνουπιών στις μυρωδιές που προέρχονταν από τα χέρια των συμμετεχόντων.
Οι μονοζυγωτικοί δίδυμοι, οι οποίοι μοιράζονται σχεδόν το ίδιο γενετικό υλικό, παρουσίαζαν μεγαλύτερη ομοιότητα ως προς την ελκυστικότητά τους στα κουνούπια. Αντίθετα, στους διζυγωτικούς διδύμους οι διαφορές ήταν μεγαλύτερες.
Το αποτέλεσμα υποδηλώνει ότι τα γονίδια ενδέχεται να επηρεάζουν τις ουσίες που εκκρίνει το δέρμα και, επομένως, τη μυρωδιά που αντιλαμβάνονται τα κουνούπια. Η μελέτη, ωστόσο, ήταν σχετικά μικρή και δεν αποδεικνύει ότι η ελκυστικότητα καθορίζεται αποκλειστικά από το DNA.
Τα περισσότερα σημάδια δεν σημαίνουν πάντα περισσότερα τσιμπήματα
Το πόσα κόκκινα σημάδια βλέπει κάποιος στο σώμα του δεν αποκαλύπτει απαραίτητα τον πραγματικό αριθμό των τσιμπημάτων.
Όταν το κουνούπι τσιμπά, διοχετεύει μικρή ποσότητα σάλιου στο δέρμα. Οι πρωτεΐνες του σάλιου ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα και προκαλούν την απελευθέρωση ουσιών όπως η ισταμίνη, οδηγώντας σε κοκκινίλα, πρήξιμο και φαγούρα.
Ορισμένοι άνθρωποι παρουσιάζουν έντονη αντίδραση ακόμη και σε λίγα τσιμπήματα. Άλλοι μπορεί να έχουν δεχθεί περισσότερα, αλλά να εμφανίζουν πολύ μικρά σημάδια ή σχεδόν καμία ενόχληση.
Η ένταση της αντίδρασης επηρεάζεται από την ευαισθησία του ανοσοποιητικού συστήματος και από την προηγούμενη έκθεση σε συγκεκριμένα είδη κουνουπιών. Γενετική μελέτη μεγάλης κλίμακας έχει επίσης εντοπίσει συσχετίσεις ανάμεσα σε ορισμένες γενετικές παραλλαγές και στο μέγεθος ή τη φαγούρα των τσιμπημάτων.
Επομένως, ένας άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι αποτελεί τον απόλυτο «μαγνήτη», ενώ στην πραγματικότητα απλώς αντιδρά εντονότερα στο σάλιο του κουνουπιού.
Προστατεύουν το σκόρδο και οι βιταμίνες Β;
Παρά τη δημοφιλία τους ως φυσικές λύσεις, δεν υπάρχουν πειστικές επιστημονικές αποδείξεις ότι η κατανάλωση σκόρδου ή η λήψη συμπληρωμάτων βιταμινών του συμπλέγματος Β προστατεύει αποτελεσματικά από τα κουνούπια.
Ελεγχόμενες μελέτες δεν έδειξαν σημαντική απωθητική δράση από την κατανάλωση σκόρδου, ενώ οι δοκιμές με βιταμίνες Β δεν επιβεβαίωσαν ότι μεταβάλλουν τη μυρωδιά του σώματος με τρόπο που αποτρέπει τα τσιμπήματα.
Τι προσφέρει πραγματική προστασία
Για αποτελεσματικότερη προστασία μπορούν να χρησιμοποιούνται εντομοαπωθητικά με δραστικά συστατικά εγκεκριμένης και αποδεδειγμένης δράσης, όπως:
- DEET
- πικαριδίνη ή ικαριδίνη
- IR3535
- έλαιο ευκαλύπτου λεμονιού – OLE
- PMD
- 2-undecanone
Το αιθέριο έλαιο ευκαλύπτου λεμονιού δεν πρέπει να συγχέεται με τα τυποποιημένα προϊόντα OLE ή PMD, τα οποία έχουν αξιολογηθεί ειδικά ως εντομοαπωθητικά.
Το προϊόν πρέπει να εφαρμόζεται ακριβώς σύμφωνα με τις οδηγίες της συσκευασίας και να ανανεώνεται όταν απαιτείται, ιδιαίτερα μετά από έντονη εφίδρωση ή πολύωρη παραμονή σε εξωτερικό χώρο.
Επιπλέον προστασία προσφέρουν:
- τα μακριά και σχετικά χαλαρά ρούχα,
- οι σίτες σε πόρτες και παράθυρα,
- οι κουνουπιέρες όπου χρειάζονται,
- η απομάκρυνση στάσιμων νερών από γλάστρες, δοχεία και αυλές,
- η κάλυψη όσο το δυνατόν περισσότερων εκτεθειμένων σημείων.
Ακόμη και όσοι σπάνια εμφανίζουν σημάδια δεν πρέπει να θεωρούν ότι τα κουνούπια τούς αγνοούν. Είναι πιθανό να τσιμπηθούν χωρίς να παρουσιάσουν έντονη δερματική αντίδραση.
Εσείς είστε ο «μαγνήτης» της παρέας ή τα κουνούπια φαίνεται να σας αποφεύγουν; Γράψτε μας στα σχόλια τι συμβαίνει κάθε καλοκαίρι!
Σημαντική σημείωση
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την ιατρική συμβουλή. Σε περίπτωση πολύ έντονου πρηξίματος, εκτεταμένης κοκκινίλας, πυρετού, δυσκολίας στην αναπνοή ή άλλων σοβαρών συμπτωμάτων μετά από τσίμπημα, απαιτείται άμεση επικοινωνία με γιατρό. Τα εντομοαπωθητικά πρέπει να χρησιμοποιούνται πάντοτε σύμφωνα με την ηλικία, τις προειδοποιήσεις και τις οδηγίες του κατασκευαστή.
Πηγές
- Rockefeller University – Why some people are mosquito magnets
- PubMed – Differential mosquito attraction to humans and skin carboxylic acids
- PLOS ONE – Composition of human skin microbiota affects attractiveness to mosquitoes
- PLOS ONE – Heritability of attractiveness to mosquitoes
- CDC – Preventing mosquito bites
- NIH – Update on mosquito bite reactions and hypersensitivity
Με πληροφορίες από το BBC και τις παραπάνω επιστημονικές πηγές.
Social Plugin